JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: Kutaa Saglaffaa

Taammanaa Bitimaa irraa | April 3, 2012

Kutaalee dabran saddeettanuu akka argattanii dubbiftan abdachuun, kunoo harras kutaa isa itti-fufamu isinii dhiyeesseen jiraa, yoo yeroon isiniif hayyame mee ilaalaa!

SEENSA

Ton Leus furaa isaa keessatti jecha “hantuuta” jedhamu jalatti jechoota kanaa gadii kenna. Mee amma isaan waliin haa ilaallu!

hantuutageneral word for mouse, rat. The Borana identify two types of hantuuta:
- small ones, called quruuxa.
- larger ones, grey, called hantuuta gugurdaa. Specific names of rats
and mice are barroo, dhakii, halakee, illaada, kolissa, suli’oo.” Jedheetu isaan jahan kennaman kanas akka furaa san keessa ilaalllu nu akeekkachiisa. Mee amma isaan maal faa akka tahan wajjin haa mildhannu!

barroo < barruu: a type of mouse which has stripes.
dhakii: young of the illaada mouse. = ilmee illaadaa. See also bakala.
halakee: a species of mouse, medium size, grey, with plumed tail.
illaada: type of large grey mouse, when very young they are called dhakii, when subadult, gorgoriisa; when grown, illaada guddaa.”
kolissa: rat —. The Borana identify two types, both brownish without any markings
. – kolissa didiqqissa, the smaller variety.
kolissa gurgudissa, the larger type.”
suli’oo: the smallest species of mouse, with a plain grey coat.”

Mee kanatti idaanee isa inni ilaalaa nuun jedhe, bakala haa ilaallu!
bakala: the young of the suli’oo mouse.”

Fakkeenyi kanaa olitti kenname, akkamitti Afaan Oromoo waan tokko addaan baafatee akka lafa kaawwatu nutti agariisa. Waan hunda walitti qabaniitoo waamuu irra yoo gargar-baafatanii kaawwatan waa ibsuufis tahee, waa barsiisuuf mijaawaa fi kennataa taha. Dhugaa dha; waan tokko walitti-qabaa isaas jechuun sagalee dimshaashaa qabaachuun, dabrees beekuun hedduu mishaa dha. Afaan Oromoo keenya kana lamaanin badhaadhaa tahuu isaa kutaalee dabran cufa irraa hubachuun nama hin dhibu. Waayeen “hantuutaa” inni kanaa olitti ibsamellee kanuma sirriitti nutti agarsiisa.

Mee erga kana qalbeeffannee, kanaa gaditti sagaleewwan 25-nan kutaa kanaaf dhiyaatan haa ilaallu!

JECHOOTA MOGGOYYAALEE

1) Gomphee – godoo, hoxxee, gossee, bultoo, goojjoo*
2) Adeela – sududa, karaa, moocii, godaanee, dirbuu
3) Dhoraa – diraa, budaa
4) Cichuu – du’uu, boqochuu
5) Daayyaa – abjuu
6) Curduu** – mowuu, irra-aanuu, injifachuu
7) Bokkaa – rooba, sora
8) Sharuura – humna-dhabeessa, yaraa
9) Dhaamsa – ergaa, himamsa
10) Xirqaanuu – bookkisuu, barooduu
11) Deebanuu*** – horuu, firuu
12) Qaalaa – hallayyaa, dhidhimoo, qiliilee, bowwaa
13) Wesee – warqee (isa hollataan faa irraa hojjatamu)
14) Focuu**** – boonuu, of-guddisuu
15) Garma – leenca
16) Giraangira – ededa, roga
17) Gorba – raada -guddoo, goromsa
18) Dalluu – gooba
19) Xurree – daandii, karattii, sududattii, moocittii
20) Fuuldoyyaa – daawwitii (“mirro“)
21) Boroqa – qaawa, seelee
22) Adaala – gammoojjii hoowwaa, humma
23) Sirgoo – matamaraa, maraammartoo
24) Waciba – xannacha
25) Bosona – hurruma, caakkaa, raasa, bassa, danqarraa

HUBACHIISA MIILJALEE

* jecha “goojjoo” jedhamu kana Afaan Amaaraatu Afaan Oromoo irraa liqeeffate. Akkanuma jechi “caakkaa” jedhamu, inni tarree 25 irratti argamus, jechuma Oromoo kan Afaan Amaaraa liqeeffate.

** Curda = moyiinsa, irra-aantii, injifannoo. Curdaa = mowataa, irra-aanaa, injifataa; curdituu = mowattuu, irra-aantuu, injifattuu — faa!

*** Deebanamuu = horamuu; deebansiisuu = horsiisuu; deebanachuu = horsiifachuu. Deebana = hormaata, horsiisa. Deebanaa = horsiisaa; deebantuu = horsiiftuu. Ammoo, eebba Oromoo keessumaa kan Booranaa keessatti eebba sana jabeessuuf: “horaa deebanaa” ni jedhama.

**** Foca = boona, of-guddisa. Focisiisuu = boonsisuu. Focisiisaa = boonsisaa — faa!

Itti-fufa —!

Taammanaa Bitimaa gurree@web.de

Kutaalee darban

JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: Kutaa Saddeettaffaa
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: Kutaa Torbaffaa  
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: Kutaa Jahaffaa
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: Kutaa Shanaffaa
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: Kutaa Afraffaa
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: Kutaa Sadaffaa
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: Kutaa Lammaffaa
JECHOOTA MOGGOYYAALEE KAN AFAAN OROMOO: Kutaa Tokkoffaa